اسفندیار درکه در گفتگو با کرد پرس:
شعر و چکامه ریشه در روحیه سلحشور قوم کُرد دارد
"علاقه به ترنم و زمزمه کردن و آواز خواندن و سرودن اشعار با وجود کردها عجین شده و جزء شخیصت ذاتی آنهاست و این صفت بازمانده از روحیه اسطوره ای قوم کرد است."
کرد پرس_ سرویس فرهنگ و هنر: اسفندیار درکه از آن دسته آدم هایی ست که وقتی با او هم کلام می شوی با سند و مدرک صحبت می کند. گفتگوی زیر پیرامون شعر کلاسیک کردی و در منزل او انجام شد. هنگامی که از او خواستم که یک معرفی نامه کوتاه از خودش بنویسد تا ضمیمه مصاحبه کنم اینگونه نوشت: " اسفندیار درکه؛ اهل کرمانشاه، دارای دیپلم ادبی که تاکنون توانسته ام چند اثر از جمله کتاب تاریخی تألیفی به نام "تاریخ و فرهنگ زورخانه ها در ایران" به همت و یاری "انتشارات همراه" برای نوجوانان و جوانان در مورد سیر تطور و عملکرد زورخانه ها و اسباب و آلات ورزشی آن تقدیم جامعه کتابخوان کنم. مجموعه شعری در حوزه شعر کردی کلاسیک به همت  "انتشارات ماهیدشت" کرمانشاه به نام "پاچاه عمر" به چاپ رسانده ام و اخیراً یک کتاب بصورت مجموعه قصه کوتاه به نام "میناتور اسطوره ای" که توسط انتشارات "روزگار" در تهران به چاپ رسید، به مردم تقدیم کرده ام و در مجموع با نشریات و مجلاتی مانند چیستا، جهان کتاب، راه توسعه و هفته نامه مبشر کرمانشاه و ... همکاری داشته ام و مقالات، نقد و بررسی کتاب و داستان هایی به چاپ رسانده ام".
 
آقای درکه، در این گفتگو می خواهیم پیرامون شعر کلاسیک کردی صحبت کنیم. آغاز این شعر به چه دوره ای از تاریخ برمی گردد و چه روندی را در طول زمان طی کرده و چه ها بر سرش رفته تا به روزگار ما رسیده است؟
در مورد تاریخ و آغاز شعر کردی بایستی با تأسف بگویم تا آنجا که کسی مثل من که نسبت به شعر کردی و بطور کل زبان کردی علاقه ای چون خاک میهنم دارم، هر آنچه مطالعه کرده و یا پرس و جو نموده ام، به درستی نتوانسته ام به سرآغاز این مطلب دست بیابم و همچنین کتاب ها و مقالات زیادی در مورد قوم کرد و زبان این قوم گردآوری و مطالعه نموده ام که هیچ کدام مطلب خاصی درباره تاریخ و چگونگی شکل گیری شعر کردی در تاریخی پیش از اسلام به دست نداده است، اما از آنچه که موجود است چکامه هایی جسته و گریخته با قدمت زیاد از زبان کردی بصورت شفاهی و نقل سینه به سینه در بین مردم می توان یافت. که این ناشی از روحیه سرزنده و مبارزه طلب مردم کرد است که در آوازها و ترنمات مردم خودنمایی می کند.
در طی سال های متمادی که به نیت دست یابی به تاریخ پیدایش شعر و چکامه سرایی در زبان کردی بودم به جایی نرسیدم ولی آنچه مشخص شد شعر و چکامه با زندگی مردم کرد عجین بوده بطوریکه بسیاری از پیش آمدها و باورهای کرد در غالب چکامه به یادگار مانده است.
در مجلد اول کتاب تاریخی کرمانشاهان – کردستان آقای پروفسور مسعود گلزاری چاپ سلسله انتشارات انجمن آثار ملی شماره 147 قید کرده اند که در حفاری هایی که در شهر سلیمانیه صورت گرفته قطعه شعری نگاشته شده بر روی پوست آهو از درون کوزه ای ارزن بدست آمده که بر روی آن چهار بیت شعر نوشته شده است:
هورمزگان ڕمان، ئاتران کوژان
وێشان شارده وه، گه وره گه وره کان
زۆرکاری ئه ره ب، کردنه خاپوور
گنایی پاڵه، هه تا شاره زوور
شه ن و که ینکان، وه دیل بیشیا
مێرد ئازا تلی، وه ڕووی هونیا
ڕه وه شتی زه ڕ ده شت، مانووه بێ که س
به زیکا نیکا، هورمز وه‌ هیچ که س
که البته این چکامه ممکن است همراه با حمله اعراب و یا بعد از آن سروده شده باشد که در ضمن، همین مطلب در کتاب تاریخ کرد و کردستان شیخ مردوخ و یکی دو کتاب دیگرهم در موضوع تاریخ کرد هم آمده است که ساختار هجایی همین چکامه و دیگر اشعار کردی مانند دفاتر مذهبی یارسان و دیگر دیوان های اشعار حماسی و عاشقانه و برگردان آثار شاعران بزرگ پارسی مانند شاهنامه حکیم فرزانه ایران زمین فردوسی و آثار جامی و نظامی و ... جمله گی ده هجایی و بر وزن هجاهای اشعار خسروانی ما قبل اسلام می باشد و تا آنجا که به یاد دارم این قدیمی ترین اثر منظوم کردی است تا کنون من دیده ام. البته نا گفته نماند چکامه های پنج هجایی و هفت هجایی هم می باشد که امروزه چندان مورد توجه نیست در مورد روند شعر کردی و اینکه در طول زمان چه مراحلی را طی کرده ، متأسفانه  ما مدرکی دال بر تغییراتی که حاکی از تعالی شعر کردی باشد بدست نیامده و طبق شواهد و قراین موجود آنچه امروز بعنوان شعر کردی ( کلاسیک ) موجود می باشد همان فرم ده هجایی کهن و تقریباً با همان مضامین هرچند تغییر و تبدیل گفتار ( زبان ) بنابه نیاز روزمره کلماتی ظاهر و کلماتی محو می شود که این تغییر و تحول هم در شعر صورت می گیرد که بجز این تغییرات ما شاهد تنوعی در شعر کردی کلاسیک نبوده ایم...
همین شعر کلاسیک کردی که صحبت آن رفت، اکنون در چه جایگاهی قرار دارد و چقدر مورد توجه است؟
در مورد جایگاه شعر کلاسیک کردی طبق توضیحات که دادم و آنچه که در دست می باشد؛ با توجه به علاقه مردم کرد به شعر، همیشه در ادبیات کردی ژانر شعر در فوق سایر انواع بوده که در برهه هائی از تاریخ و با ظهور شاعرانی صاحب سبک و دارای قریحه بالا مانند سید یعقوب ماهیدشتی که ظرافتهایی بیدل گونه به ساختار شعر کلاسیک داده توجه مردم در پس سالها بی توجهی دوباره به طرف شعر کلاسیک کردی توجهی خاص شده است. در مورد امروزه هم بسته به دل سوزی و اهتمام متولیان دارد. مبنی بر اینکه چقدر بتوانند این مهم را به انجام برسانند و مردم و بخصوص جوانان را دوباره شعر کردی کلاسیک آشتی دهند.
دکتر فرهاد پیربال در مقاله ای پیرامون موضوع گفتگوی ما پرسشی دارد که جای بحثش فراوان است و من هم آنرا از شما می پرسم! چرا تا نیمه‌های قرن نوزدهم، جز چند شاعری در هر قرن، که به کردی شعر نوشته‌اند، هیچ ملا و میر و کاتبی - که فرهیختگان و اهل قلم آن عصر بودند - درصدد نوشتن کتاب هایی با نثر کردی و یا شعر کردی نبوده‌اند؟
متأسفانه من مقاله آقای دکتر پیربال را نخوانده ام، اما با توجه به سوال شما در مورد این که چرا تا این اواخر شاعر و نویسنده کرد کم بوده و به طبع آن اثری چشم گیر هم ارائه نشده، بایستی بگویم که نحوه معیشت و ساختار اقتصادی اجتماعی مردم کرد که مبتنی بر کوچ نشینی دایمی و کشاورزی در روستاهای کوچک و دور افتاده بوده که مسئله کوچ نشینی دائمی و کمیت جمعیت روستاها و بخصوص نحوه معیشت به مردم این اجازه را نمی داد که با سواد شوند و دنبال کتابت و نوشتن بروند.
نه تنها اکثریت مردم روستا و عشیره سواد خواندن و نوشتن نداشتند بلکه گاهی اوقات در دهها آبادی و یا ایل و عشیره یک نفر باسواد خواندن و نوشتن پیدا نمی شد. هنوز هستند افراد سالمندی که به یاد داشته باشند که اگر نامه ای برای کسی و یا عشیره ای از طرف فردی و یا اداره و ارگانی می آمد کسی نبود که بتواند نامه را بخواند و رسم بر این بود برای خواندن حتی این نوع کاغذ و نامه کسی سوار بر اسب یا استر به چندین آبادی آن طرف تر و یا به شهر نزد آدمی با سواد خواندن و نوشتن می آمدند و چنان تعداد این افراد کم بود که اگر یک نفر چنین پیدا می شد حتماً با عناوین آمیرزا یا ملا ملقب می شد و در آن نواحی دارای شهرت و آوازه بود طبق همین توضیح و با توجه به اینکه آدمی با سواد خواندن و نوشتن پیدا نمی شد چطور می شود توقع داشت فرد یا افراد صاحب سبک و یا با معلومات بالا پیدا کرد.
به نظر می رسد همین امر هم باعث شد که آثار مکتوب زیادی به زبان و خط کردی از قوم ما نماند ... می شود کامل تر توضیح دهید؟
البته این مسئله ریشه در مشکلات دیگری هم دارد. اول اینکه عشایر دائم کوچنده امکانات باسواد شدن را نداشتند در ضمن روستاییان هم این قدر توان مالی نداشتند که بتوانند معلم استخدام کنند و از همه مهم تر روحیه آزادمنش و نرُم زندگی به آنها اجازه ی غنودن و با سواد شدن را نمی داد و اینکه درگیرهای دائمی مابین خود مردم که منجر به جنگهای خونین می شد. از همه اینها مهم تر جنگ بین دولت های همسایه که هرازگاهی درگیرهایی به وجود می آمد که هنوز آثار شوم آن واقعه تمام نشده بود واقعه ای شوم تری به وجود می آمد. که امری چنین مهم نیاز به یاری و کمک دستگاههای دولتی و تبلیغ سواد دار شدن از طرف دولت را می طلبید که هیچ دولتی تا این اواخر حتی به جان و مال مردم توجه نمی کرد و به آنها همیشه دست درازی و تعدی می کرد چه رسد به هزینه کردن برای سواد دار شدن مردم! معروف است که می گویند خوانین و رؤسای ایلات عمداً از ایجاد راه مواصلاتی و احداث شوسه بین منطقه خود و مرکز جلوگیری به عمل می آوردند تا مردم آنها با دیگر مناطق و مردم آشنایی پیدا نکنند مبادا آگاهی پیدا کنند و روزی مدعی آنها شوند!
البته با تمام این مشکلات بودند افراد انگشت شماری چنانکه گفته شد کسانی مانند سیدیعقوب ماهیدشتی و یا تیمور بان یارانی و خیلی کسان دیگر که وجودشان در واقع نعمتی بزرگ بود.
چون روحیه آزاد منشی و شاد و سرزنده مردم کرد خود به خود با شعر و شاعری و چکامه سرایی شدیداً عجین بود. کسانی که دارای قریحه ای لطیف و ذوقی سرشار که فی البداهه در برابر هر پیش آمدی بیت یا ابیاتی به مناسبت آنچه اتفاق افتاده بود می سرودند که چون اکثر این مردم از سواد بی بهره بودند از ثبت و ضبط محروم ماندند و بسیاری از این اشعار سینه به سینه بین مردم رواج می یافت برای نمونه چنین کسانی می شود به شاکه و خان منصور اشاره کرد.
پس ادبیات شفاهی ما بیشتر شعر و نظم است تا نثر ...
بله، این یک امر آشکار است و آنچه به نام ادبیات کردی باقی مانده و بیشتر بصورت نظم است که چنانچه با دقت بیشتری به آن توجه کنیم متوجه این موضوع خواهیم شد که زبان کردی ما تا به امروز آنچه را که نیاز داشته ایم به نام فرهنگ فولکلور خواسته ما را برآورده است، برای نمونه دفاتر مذهبی یارسان که کلیه اتفاقات تاریخی آنها شامل تولد و ظهور و فرمان اربابان مذهبی و مناسک مذهبی آنها را محفوظ نگه داشته است. حماسه سرایی برای کلیه مردم کرد که سیراب کننده روحیه مبارزه جو مردم کرد است و مردم ما با حماسه عجین هستند که هرچند در یکی دو قرن اخیر با تمهیداتی مذبوهانه تلاش در سرکوبی روحیه مبارزه جویی کرد چه از طرف استعمار جهانی ( انگلیس ) و چه نیروهای سرکوب گر حاکمیتهای دست نشانده محلی بعمل آمده که خوشبختانه حضور دلاورانه این قوم علی رغم کشتارهای دسته جمعی که دیکتاتورها و مستبدین در کشورهای همسایه از آنها می کنند در منطقه و جهان نشانه همین روحیه است.
اشعار تغزلی و عاشقانه ها که بیشتر جوان پسند است، اشعار عرفانی و الهیات، پند و اندرزهای اصلاح گر، ضرب المثلها، که هر جامعه ریشه در ضرب المثل خود دارد و زبان کردی از این نظر غنی است، پس هر آنچه که ما نیاز داشته در همین کمینه و مختصر وجود داشته که امید است با فعالیت و پشت کار جوانان فرهنگ دوست و کُرد دوست و دست اندرکاران دلسوز روز به روز شاهد اعتلا و ترقی روز افزون زبان کردی و ادبیات آن باشیم. در مورد عدم وجود نثر و آثار منثور توضیح داده شد که علت اساسی، کم سوادی از لحاظ نوشتاری مردم بوده است. از طرفی شعر و چکامه ریشه در روحیه مردم کرد دارد. برخلاف نثر که با روحیه ی گرم و نا آرام مردم کرد سنخیت ندارد.
مسئله ی دیگر اینکه، ما تازه داریم خواندن و نوشتن را به زبان مادری خود یاد می گیریم و از یک سو هم جریان های نوین وارد شعر کردی شده است و شاعران کردی سرای ما کمتر به سراغ شعر کلاسیک کردی می روند. آیا با این شرایط شعر کلاسیک کردی که هنوز جایگاه ثابتی نیافته! روز به روز مهجور و مهجورتر نمی شود؟
در مورد این که جریان یا جریان هایی وارد شعر کردی شده بایستی بگویم که تعجب نیست، بلکه اگر مثبت و با دیدی باز و خوش بینانه به آن توجه شود، این جریان ها نیاز است. زیرا هر زبان زنده ای نیاز به سیر و تطور و تعالی دارد. چنانچه چنین جریانهایی درست و در مسیر درستی و در جهت پیش برد و اعتلای زبان کردی باشد هر کدام از ماها هرچه در توان داریم بایستی در این راه و در جهت ترقی آن بکار گیریم، چون هر زبان و بخصوص ادبیات آن زبان با چنین تازه واردهایی روبرو می شود و این حرکت نشانه پویایی و گنجایش زبان کردی است، زیرا هر زبان زنده ای میدان و عرصه جولان و قلم فرسایی اندیشه ها می باشد هرچند از محتوای کلام شما بوی گلایه می آید! ولی علاقمندان به زبان و فرهنگ کردی بایستی با توان روز افزون به هر تازه واردی خوش آمد گویند و با اندیشه والای خود و در عمل و علمی از فرهنگ کرد دفاع کنند.
در مورد شعر کلاسیک کردی و اینکه این ژانر مهجور است یا مهجور می ماند باید عرض کنم با توجه به قدمت شعر کلاسیک کردی و استقبال عمومی مردم این ژانر جایگاه ویژه خود را بدست آورده. طبق توضیحات قبل مبنی بر اینکه فرهنگ و فولکلور ما بصورت شعر است و شعرکلاسیک کردی خوشبختانه برابر شواهد و قراین روز به روز هم به قدر آن افزوده می شود ما شاهد هستیم وقتی کتابی چنین وارد بازار می شود، تیراژ آن از خیلی از انواع ادبی دیگر بیشتر است. با اطمینان می گویم به آن بی توجهی نمی شود.
علت دیگر این پرسش تکرار مکرر اشعار در مضمون و محتوای اشعار کلاسیک است. زیرا در یک مرور ساده اشعار متوجه می شویم چنان که گفته شد محتوای اکثر اشعار کلاسیک کردی نزدیک هم بوده و یک نواختی و تکرار باعث عدم موفقیت شاعر و اقبال مردم است (پروفسور امیر حسین آریانپور جامعه شناس سرشناس ایران زمین در کتاب در آستانه رستاخیر می نویسد تقلید در صادقانه ترین نوع آن خود چاپلوسی صادقانه می باشد ) امیدوارم با کار مداوم و پی گیر و تبلیغات سازنده دست اندرکاران و علاقه و شور و شوق و پشت کار شاعران جوان در آینده نزدیک شاهد ارائه آثار زیبا از این ژانر ادبی باشیم که هم به اعتلای زبان کردی خدمتی ماندگار کرده باشیم و هم این که به این بگو مگوها پایان دهیم.
پس این که عرض کردم جریان هائی وارد شعر کردی شده مایه خوشبختی است به نیت اعتلا و ترقی ادبیات کرد و زبان کردی بخصوص شعر کلاسیک کردی است.
شیخ الرئیس ابوعلی سینا در جائی گفته است "ما را با طول عمر کاری نیست ما با عرض عمر کار داریم" که البته این جمله کوتاه فلسفی دارای معنایی پُر بار است و تعبیر و تفسیر آن از موضوع این نوشته جدا است. اما اینکه شما فرموده اید کار ما ممکن است یک قرن طول بکشد، بگذار بیشتر هم طول بکشد طول زمان یک کار علمی است و زیاد مهم نیست و مهم احساس وظیفه ای است که ما در خود برای پیش برد فرهنگ کرد داریم. زبان مادری نیاز به آموزش ندارد. تجربه و علم این را ثابت کرده و همچنین علم دستور زبان نوین عنوان می کند هر فردی که با زبان مادری خود صحبت می کند آنرا کاملاً و علمی، بدون اینکه خودش بداند طبق موازین علم دستور زبان همان زبان، آنرا به کار می گیرد. و در ضمن دست اندرکاران وظیفه آگاهاندن مردم و تهیه امکانات لازم برای این آگاهی  را باید ایجاد کنند. ما هم در مدت عمر خود آنچه را بتوانیم انجام می دهیم و به درستی هم انجام می دهیم. اگر چنین شود به یقیق بدانید شاهکار شده است.
برای رفع مشکلات شعر کردی کلاسیک و جا انداختن آن بین مردم و جامعه و مورد توجه قرار دادن این نوع ادبی کردی ... به عقیده ی شما چه باید کرد؟
همچنانکه در سئوالات قبل بیان شد صادقانه و از سر دلسوزی (این دلسوزی با ترحم فرق می کند، دلسوزی عاشقانه منظور است) آنچه در توان داریم در راه اعتلای زبان کردی و ادبیات آن و بخصوص این نوع ادبی از توضیح و تعریف گرفته تا تبلیغ و باقی قضایا ... مردم خود به خود راه خود را خواهند رفت. در جمع و در پایان عرض خواهم کرد چنانکه مکرر نقل شده مردم کرد دارای روحیه ای بلند پروازانه و آزاد منشانه هستند ، لفظ های: "کورد"، "کوردو"،  "گورد"، "شبانکاره"، "کوه نشینان"، "کرمانجی" و دهها اسم دیگر که همگی نشانه های دلاوری و رشادت و از نظر جغرافیایی تاریخی قدمت و تأثیر مردم کرد در منطقه وسیعی که در سه قاره بزرگ دنیا آسیا، اروپا و آفریقا حضور پررنگ و فعالی داشته و دارند. در برخورد با این مردمان متوجه می شویم، علاقه به ترنم و زمزمه کردن و آواز خواندن و سرودن اشعار با وجود آنها عجین شده و جزء شخیصت ذاتی آنهاست و این صفت بازمانده از روحیه اسطوره ای قوم کرد است و از زندگی شبانی و کوه نشینی او.  اگر همین روحیه تربیت شود و به اصطلاح امروزی کانالیزه گردد با اطمینان می گویم کمتر قوم و ملتی در دنیا به پای این مردم عاشق هنر و حماسه و زیبایی بخصوص شعر پیدا خواهد رسید.
گفتگو: امیر سنجابی

 

کد مطلب: 31807  |  تاريخ: ۱۳۹۱/۶/۲۳  |  ساعت: ۱۰ : ۵۱

FaceBook   Twitter   Delicious   Digg   Buzz   Google Bookmarks   ˜áæÈ  
ارسال نظر
نام و نام خانوادگی:
پست الکترونیک:
نظر:
نظرات ارسال شده
اخبار مرتبط
آخرین اخبار
همایش کوهنوردی در دامنه کوه «حمزه عرب» بیجار
حضور موفق مربی ایلامی در ترکیب تیم ملی تیراندازی جمهوری اسلامی ایران
مراسم کومسای «پیر شالیار» یک رویداد جهانی برای هورامان تخت است/ کوتاهی شبکه کردستان در پوشش و اطلاع رسانی این مراسم
لاله‌های واژگون یکی از زیبایی‌های خیره‌کننده طبیعت زاگرس
برگزاری اردوی تیم بسکتبال بانوان شهرداری سنندج در اقلیم کردستان عراق
توزیع بسته‌های غذایی با دستان مهربان داوطلبان هلال/ آموزش‌های جمعیت هلال احمر زمینه‌ای برای جلوگیری از حوادث
گرامیداشت هفته کارگر در کردستان باشکوه‌تر برگزار می‌شود
کشف جسد راننده خودوری سقوط کرده به داخل رودخانه زاب کوچک سردشت
تهران _ عیادت استاندار کرمانشاه از استاد معینی کرمانشاهی
اعطای خدمات بیمه‌ای به روستائیان ایلام توسط بنیاد برکت
گزیده عناوین خبری امروز جهان، 3/2/ 1393
گروه‌های برتر جشنواره موسیقی مرزداران غرب کشور معرفی شدند
‌آخرین قیمت طلا و ارز در بازارهای اقلیم کردستان عراق، چهارشنبه 03/02/1393
لیست تسلیحات ارسالی آمریکا به عراق اعلام شد
آنکارا و خطای قدیمی در مواجهه با کُردهای سوریه/ حسن جمال
امکانات